Dağda Acil Durum: 112'ye Doğru Bildirim, Koordinat Paylaşımı ve Bekleme

Hiçbir dağcı dağa acil durum yaşamak için çıkmaz. Yine de en iyi planlanmış faaliyette bile bir burkulan ayak bilek, ani bastıran sis, yolunu kaybetmiş bir ekip arkadaşı ya da beklenmedik bir sağlık sorunu ekibi zor bir durumda bırakabilir. Böyle bir anda neler yapacağımızı önceden bilmek, paniği azaltır ve yardımın bize daha hızlı ulaşmasını sağlar.

ÇADOSK'un güvenlik yaklaşımında acil durum, dört adımın sonuncusudur ve diğer üç adımla birlikte faaliyetten önce planlanır: Acil durumda 112 aranır; konum, olay türü ve ekip bilgisi açık biçimde paylaşılır. Bu yazıda dağda bir acil durumla karşılaştığınızda izleyebileceğiniz genel bir akışı, 112'ye doğru bilgi vermeyi, koordinatların nasıl paylaşılacağını, telefon pilini nasıl koruyacağınızı, kapsama alanı olmadığında neler yapabileceğinizi ve yardım beklerken nasıl sinyal vereceğinizi ele alıyoruz.

Bir hatırlatmayla başlayalım: Bu yazı bir farkındalık metnidir. Yaralanma ve hastalık durumlarında doğru müdahale için mutlaka ilk yardım eğitimi alın ve her durumda profesyonel yardım çağırın. Dağda ilk yardım bilgisi, profesyonel yardım gelene kadar geçen süreyi güvenle karşılamamızı sağlar; onun yerini tutmaz.

İlk dakikalar: Dur, değerlendir, güvene al

Bir şeyler ters gittiğinde ilk tepki çoğu zaman acele etmektir. Oysa ilk dakikalarda yapılacak en doğru şey kısa bir süre durup durumu değerlendirmektir. Biz bu ilk anları üç basit adımla özetliyoruz.

1. Dur ve sakinleş. Derin bir nefes alın. Panik, hem sizin hem de ekibin karar verme yeteneğini zayıflatır. Lider, sakin ve net bir sesle ekibi toplar.
2. Değerlendir. Ne oldu? Kimler etkilendi? Ortamda devam eden bir tehlike var mı (taş düşmesi, çığ, akıntı, yıldırım, karanlık, soğuk)? Ekibin geri kalanı güvende mi?
3. Güvene al. Önce kurtarıcıların güvenliği gelir. Yaralıya ulaşmak için kendinizi ya da ekibin geri kalanını tehlikeye atmayın. Mümkünse ekibi ve yaralıyı daha güvenli bir noktaya taşıyın; taşımak yaralanmayı ağırlaştırabilecekse yerinde koruma altına alın.

Bu adımların ardından görevler dağıtılır. Bir kişi yaralıyla ilgilenirken bir kişi yardım çağırır, bir kişi de ekibin geri kalanını sıcak tutmak, rüzgârdan korumak ve organize etmekle uğraşır. Önceden belirlenmiş görev dağılımı (lider, artçı, ilk yardım sorumlusu, iletişim sorumlusu) bu anda büyük kolaylık sağlar.

112'yi aramak: Hangi bilgiler, hangi sırayla?

Türkiye'de sağlık, yangın, güvenlik ve arama kurtarma dahil acil durumlar için tek numara olan 112 kullanılır. 112 Acil Çağrı Merkezi, aldığı ihbarı ilgili kurumlara yönlendirir ve koordinasyonu sağlar. Dağda bir acil durum yaşandığında yapmanız gereken, 112'yi arayıp karşınızdaki görevliye doğru ve anlaşılır bilgi vermektir.

Arama sırasında görevlinin sorularını sakin biçimde yanıtlayın ve onun yönlendirmelerini izleyin. Önceden zihninizde şu sıralamayı hazır tutmak işinizi kolaylaştırır:

Arama sırasında dikkat edilmesi gereken birkaç önemli nokta var:

• Telefonu ilk kapatan siz olmayın. Görevli gerekli bilgileri aldığını söyleyene kadar hatta kalın.
• Aradığınız numarayı meşgul etmeyin. Görüşmeden sonra kurtarma ekipleri ya da 112 sizi geri arayabilir; telefonu gereksiz yere kullanmayın.
• Bilgiyi tekrar edin. Rüzgâr ve zayıf sinyal sesinizi bozabilir. Koordinatı ve önemli bilgileri yavaş ve gerektiğinde tekrar ederek söyleyin.
• Değişiklikleri bildirin. Konumunuz ya da yaralının durumu değişirse ve iletişim imkânınız varsa bunu paylaşın.

Konum ve koordinat paylaşımı

Dağda "Kaçkar'ın oralardayız" demek, kurtarma ekipleri için çok geniş bir alanı ifade eder. Doğru konum bilgisi, aramaya harcanan zamanı azaltan en önemli unsurdur. Bu nedenle ekipteki herkesin telefonundan ya da GPS cihazından koordinat okumayı bilmesi gerekir.

Koordinat formatları. Koordinatlar farklı biçimlerde gösterilebilir. En sık karşılaşılanlar şunlardır:

• Ondalık derece: Enlem ve boylam ondalıklı sayılar olarak gösterilir (örneğin "40,xxxxx Kuzey, 41,xxxxx Doğu" biçiminde).
• Derece, dakika, saniye: Örneğin "40° xx′ xx″ K, 41° xx′ xx″ D" biçiminde.
• Derece ve ondalık dakika: Örneğin "40° xx,xxx′ K" biçiminde.

Hangi formatı kullandığınızdan bağımsız olarak önemli olan, formatı açıkça belirtmek ve rakamları tek tek, karıştırmadan okumaktır. Önce enlemi (Kuzey), sonra boylamı (Doğu) söyleyin. Ondalık ayırıcıyı ("virgül" ya da "nokta") net biçimde telaffuz edin. Görevli koordinatı geri okuduğunda doğru anlaşıldığını kontrol edin.

Koordinatı nereden okuyabilirim? Akıllı telefonlardaki harita ve pusula uygulamalarının çoğu koordinat gösterebilir. Ayrıca çevrimdışı çalışan harita uygulamaları, mobil veri olmadan da konumunuzu gösterebilir; çünkü GPS konumu almak için genellikle şebekeye ihtiyaç yoktur. Faaliyetten önce kullandığınız uygulamada koordinatın nerede göründüğünü öğrenmek ve bölgenin haritasını çevrimdışı kullanım için indirmek çok faydalıdır.

Koordinatın yanında tarif. Koordinatla birlikte belirgin arazi özelliklerini de paylaşın: hangi yaylanın üzerinde olduğunuzu, hangi göl ya da geçidin yakınında bulunduğunuzu, sırtta mı yoksa vadi tabanında mı olduğunuzu söylemek kurtarıcıların işini kolaylaştırır.

Koordinat, kurtarma ekibine verebileceğiniz en değerli bilgidir. Ama yalnızca doğru okunduğunda, doğru formatta söylendiğinde ve karşı tarafça doğru anlaşıldığında işe yarar.

Telefonda pil yönetimi

Dağda telefon, hem navigasyon aracı hem de yardım çağırmanın en kolay yoludur. Bu yüzden faaliyet boyunca telefon pilini korumak, acil durum planının doğal bir parçasıdır. Soğuk havalarda pillerin kapasitesi belirgin biçimde düşebilir; bu da kış faaliyetlerinde pil yönetimini daha da önemli hale getirir.

Faaliyet öncesinde ve sırasında şu alışkanlıkları öneriyoruz:

• Tam şarjla başlayın. Telefonunuzu ve yedek bataryanızı (powerbank) faaliyetten önce tam şarj edin, şarj kablosunu unutmayın.
• Telefonu sıcak tutun. Telefonu iç cebinizde, vücudunuza yakın tutun. Gece uyku tulumunun içine almak pilin soğuktan etkilenmesini azaltır.
• Gereksiz tüketimi kapatın. Ekran parlaklığını düşürün, kullanmadığınız uygulamaları ve bildirimleri kapatın, düşük güç modunu kullanın.
• Uçak modu. Kapsama alanının olmadığı bölgelerde telefon sürekli şebeke arayarak hızla pil tüketir. Bu bölgelerde uçak modunu açmak pili korur. GPS çoğu cihazda uçak modunda da çalışmaya devam edebilir; bunu kendi cihazınızda önceden deneyin.
• Ekip içinde dönüşümlü kullanım. Herkesin telefonunu aynı anda kullanması yerine navigasyonu bir kişi yaparken diğerleri telefonlarını tasarruf modunda tutabilir.
• Acil durum için pil ayırın. Pil belirli bir seviyenin altına indiğinde telefonu yalnızca iletişim için kullanmaya karar verin.

Acil durumda 112 ile görüştükten sonra, kurtarma ekiplerinin size ulaşabilmesi için telefonunuzun açık ve ulaşılabilir kalması gerekir. Görevliye pil durumunuzu bildirin ve sizi ne zaman arayabileceklerini konuşun.

Kapsama alanı yoksa ne yapmalı?

Kaçkar Dağları'nın derin vadilerinde ve bazı geçitlerinde telefon sinyali zayıf olabilir ya da hiç olmayabilir. Bu durumda paniğe kapılmadan alternatifleri değerlendirmek gerekir.

• Konum değiştirmeyi düşünün. Sırtlar ve açık alanlar çoğu zaman vadi tabanlarından daha iyi sinyal alır. Ancak bu hareket güvenliyse yapılmalı; yaralıyı yalnız bırakmamak ve ekibi gereksiz riske atmamak önceliktir.
• 112'yi yine de deneyin. Bazı durumlarda kendi operatörünüzün kapsaması olmasa bile acil arama başka bir şebeke üzerinden bağlanabilir. Buna güvenmeyin, ama denemekten de vazgeçmeyin.
• Kısa mesaj ve konum paylaşımı. Ses için yeterli olmayan zayıf sinyalde kısa mesajlar bazen gidebilir. İrtibat kişinize konumunuzu ve durumunuzu içeren kısa bir mesaj göndermeyi deneyin.
• Yardım çağırmaya birini göndermek. Ekip yeterince büyükse ve koşullar elveriyorsa, en az iki kişilik bir grup sinyal alınan bir noktaya ya da en yakın yerleşime yardım çağırmaya gidebilir. Bu kişilere konum bilgisi yazılı olarak verilmeli; yaralının yanında da mutlaka birileri kalmalıdır. Tek başına yola çıkmak yeni bir acil durum yaratabilir.
• İrtibat kişisi planı. Faaliyet öncesinde dönüş saatini bilen irtibat kişisi, ekipten haber alamadığında 112'yi arayacaktır. Bu nedenle rota ve dönüş saati planına sadık kalmak, iletişim kurulamasa bile yardımın gelmesini sağlar.

Kapsama alanı olmayan bölgelerin çok olduğu uzun rotalarda, uydu üzerinden mesaj gönderebilen cihazlar ya da kişisel konum belirleyiciler gibi alternatif iletişim araçları da değerlendirilebilir. Bu cihazları kullanacaksanız faaliyet öncesinde nasıl çalıştıklarını öğrenin ve deneyin.

Beklemek ve sinyal vermek

Yardım çağrıldıktan sonra genellikle uzun bir bekleme süresi başlar. Dağda kurtarma ekiplerinin ulaşması, koşullara ve mesafeye bağlı olarak saatler sürebilir. Bu süreyi güvenle geçirmek, en az yardım çağırmak kadar önemlidir.

Sıcak kalmak. Hareketsiz beklemek, özellikle yaralı biri için hızla soğumaya yol açar. Hipotermi dağda yalnızca kışın değil, yaz aylarında ıslak ve rüzgârlı havada da gelişebilir. Yaralıyı yerden yalıtın (mat, sırt çantası, ip), kuru giysiler giydirin, rüzgârdan koruyun ve başını örtün. Acil durum battaniyesi ya da bivak torbası bu noktada çok işe yarar. Bilinci yerinde olan kişilere sıcak ve şekerli içecekler verilebilir.

Yerinizde kalın. Yardım çağırdıktan ve konumunuzu bildirdikten sonra, zorunlu bir güvenlik nedeni olmadıkça yer değiştirmeyin. Yer değiştirmeniz gerekirse ve iletişim imkânınız varsa yeni konumunuzu mutlaka bildirin.

Görünür olun. Parlak renkli giysileri ya da malzemeleri açık bir alana serin. Gece kafa lambası ve fener, gündüz ise ayna ya da parlak yüzeyler uzaktan fark edilmeyi kolaylaştırır.

Uluslararası dağ imdat sinyali. Görsel ya da işitsel sinyal vermek için yaygın olarak bilinen bir yöntem vardır: bir dakika içinde altı kez düdük çalmak ya da ışıkla sinyal vermek, ardından bir dakika ara verip tekrarlamak. Bu sinyali duyan ya da gören kişi, bir dakika içinde üç kez sinyal vererek yanıt verir. Düdük, bağırmaktan çok daha uzağa ulaşır ve daha az enerji harcatır; bu yüzden her ekip üyesinin çantasında bir düdük bulunmasını öneriyoruz.

Helikoptere işaret. Bir helikopter yaklaştığında iki kolu yukarı kaldırarak "Y" harfi biçimi oluşturmak "yardıma ihtiyacımız var" anlamına gelir. Bir kol yukarıda, bir kol aşağıda durmak ise "yardıma ihtiyacımız yok" anlamındadır. Helikopter yaklaşırken savrulabilecek eşyaları toplayın, gözlerinizi koruyun ve kurtarma ekibinin talimatı olmadan helikoptere yaklaşmayın.

Faaliyet öncesinde acil durum hazırlığı

Acil durumun iyi yönetilmesi, büyük ölçüde faaliyetten önce yapılan hazırlığa bağlıdır. Dört adımlı yaklaşımımızın son adımı olan acil durum planı için şu hazırlıkları öneriyoruz:

• Rotadaki kapsama alanı durumunu önceden araştırın.
• Ekipteki herkesin telefonunda koordinatı nasıl okuyacağını gösterin ve bölgenin çevrimdışı haritasını indirin.
• İrtibat kişisine rota, ekip listesi ve beklenen dönüş saatini yazılı olarak bildirin.
• İlk yardım çantasını, acil durum battaniyesini, düdüğü, kafa lambasını ve yedek bataryayı kontrol edin.
• Rotadaki olası tahliye yollarını ve en yakın yerleşimleri harita üzerinde belirleyin.
• Ekip içinde kimin yardım çağıracağını, kimin yaralıyla kalacağını önceden konuşun.

Sıkça Sorulan Sorular

Dağda acil durumda 112'yi mi yoksa başka bir numarayı mı aramalıyım?

Türkiye'de sağlık, güvenlik, yangın ve arama kurtarma dahil acil durumlarda 112 aranır. 112 Acil Çağrı Merkezi ihbarı ilgili kurumlara yönlendirir ve koordinasyonu sağlar. Dağda yaşanan bir acil durumda farklı numaraları aramakla vakit kaybetmeyin; 112'yi arayın ve görevlinin yönlendirmelerini izleyin.

Koordinatı hangi formatta söylemeliyim?

Telefonunuz ya da GPS cihazınız hangi formatı gösteriyorsa onu kullanabilirsiniz; önemli olan formatı belirtmek ve rakamları tek tek, açık biçimde okumaktır. Önce enlemi, sonra boylamı söyleyin, ondalık ayırıcıyı net telaffuz edin ve görevlinin geri okuduğu bilgiyi kontrol edin. Koordinatla birlikte yakındaki yayla, göl ya da geçit gibi bilinen yerleri de paylaşın.

Telefonum hiç çekmiyorsa ne yapmalıyım?

Önce güvenliyse daha açık ve yüksek bir noktada sinyal aramayı deneyin; 112'yi bu durumda da aramayı deneyin. Kısa mesaj göndermeyi deneyin. Ekip yeterince büyükse en az iki kişi yazılı konum bilgisiyle yardım çağırmaya gidebilir, ama yaralı asla yalnız bırakılmamalıdır. Faaliyet öncesinde dönüş saatini bilen bir irtibat kişisi belirlemek, iletişim kurulamadığında da yardımın harekete geçmesini sağlar.

Yardım beklerken yaralıya ne yapmalıyım?

Yaralıyı daha fazla tehlikeden koruyun, yerden yalıtın, rüzgârdan ve soğuktan koruyun ve durumunu düzenli olarak gözlemleyin. Uygulayacağınız müdahaleler eğitiminizle sınırlı olmalıdır; bu nedenle ilk yardım eğitimi almanızı önemle öneriyoruz. Durumda bir değişiklik olursa ve iletişim imkânınız varsa 112'yi bilgilendirin.

Uluslararası dağ imdat sinyali nedir?

Bir dakika içinde altı kez düdük ya da ışıkla sinyal verip bir dakika ara vererek tekrarlamaktır. Sinyali alan kişi bir dakika içinde üç kez sinyal vererek yanıt verir. Düdük az enerjiyle uzağa ulaştığı için her ekip üyesinin çantasında bulunmalıdır.